“Là thế hệ nối tiếp, tôi nghĩ chúng ta phải yêu mến các sáng tạo để sử dụng giấy nguyên bản, tạo ra những kiểu dáng khác nhau.”
Câu nói ấy của chị Veronica Y Phạm – hay chị Vero, như cách những người thân quen vẫn trìu mến gọi – vang lên nhẹ nhàng nhưng lắng sâu. Không phải là một tuyên ngôn lớn tiếng, cũng không mang tham vọng khẳng định điều gì cao siêu. Nó giống như lời thì thầm của một người đã đi rất xa, đã chạm vào nhiều nền văn hóa, nhiều thực hành nghệ thuật khác nhau, để rồi khi quay về, điều đọng lại sâu nhất lại là tình yêu với những gì nguyên bản, mộc mạc và chân thành nhất.
Với chị Vero, giấy không chỉ là vật liệu. Giấy là ký ức của rừng, là dấu vết của bàn tay con người, là nơi thời gian in hằn lên từng sợi xơ mảnh. Yêu giấy, với chị, là yêu quá trình, yêu lao động thầm lặng, yêu những sáng tạo được sinh ra từ sự kiên nhẫn và tôn trọng tự nhiên. Và chính từ tình yêu ấy, hành trình của chị dần mở ra – một hành trình đi xa để rồi quay về, mang theo sự thấu hiểu sâu sắc hơn về cội nguồn.
Veronica Y Phạm là ai?
Giấy, hành trình khám phá và tinh thần “Back to the root”
Veronica Y Phạm là một nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và giám tuyển nghệ thuật giấy người Mỹ gốc Việt. Sinh ra và lớn lên tại Hoa Kỳ, chị tiếp cận nghệ thuật trong môi trường giáo dục hiện đại, nơi tư duy khái niệm, thử nghiệm vật liệu và đối thoại liên ngành được khuyến khích mạnh mẽ. Nhưng chính trong không gian tưởng chừng rất “phương Tây” ấy, chị Vero lại dần nhận ra một tiếng gọi âm thầm từ bên trong – tiếng gọi của chất liệu giấy, của những thực hành thủ công, của những giá trị bản địa đã nuôi dưỡng nhiều thế hệ trước mình.
Chị đến với giấy không phải như một lựa chọn ngẫu nhiên. Giấy xuất hiện trong hành trình của chị Vero như một người bạn tri kỷ: ban đầu là tò mò về cấu trúc, sau đó là say mê quá trình, rồi dần trở thành một mối gắn bó sâu sắc. Chị nghiên cứu giấy từ góc độ vật liệu, lịch sử, văn hóa và cả triết lý sống. Giấy trong tay chị Vero không chỉ để vẽ, để viết, hay để tạo hình, mà còn để kể chuyện – những câu chuyện về con người, về đất, về nước, về ký ức tập thể.
Càng đi sâu vào nghiên cứu và thực hành nghệ thuật giấy, chị Vero càng cảm nhận rõ hơn mối liên hệ vô hình giữa chất liệu này và nguồn cội Á Đông, đặc biệt là bản sắc Việt Nam. Những làng nghề giấy truyền thống, những kỹ thuật thủ công được truyền từ đời này sang đời khác, tinh thần “làm chậm” và tôn trọng tự nhiên – tất cả dần hiện lên như những mảnh ghép mà chị vẫn vô thức tìm kiếm. Đó là lúc tinh thần “Back to the root” không còn là một khái niệm trừu tượng, mà trở thành một nhu cầu nội tại: quay về để hiểu mình là ai, đến từ đâu, và mình có thể đóng góp điều gì cho dòng chảy văn hóa chung.
Chuyến trở về Việt Nam
Gặp lại quê hương qua giấy, con người và sự cộng hưởng nghệ thuật
Chuyến trở về Việt Nam của chị Veronica Y Phạm không phải là một chuyến đi ngắn ngày mang tính thăm thú. Nó giống như một cuộc hồi hương tinh thần – nơi chị gặp lại những phần rất sâu trong chính mình, thông qua con người và chất liệu giấy.
Tại Việt Nam, chị Vero có cơ hội gặp gỡ lại những người bạn tâm giao, những anh chị em trong giới nghệ thuật và đặc biệt là những người làm nghề giấy – những con người âm thầm giữ gìn tri thức thủ công qua bao biến động thời gian, những con người kết nối quá khứ, hiện tại, tương lai tạo ra sự liên tục giữa các thế hệ. Trong số đó, cuộc gặp gỡ với chú Phan Hải Bằng mang một ý nghĩa đặc biệt. Không chỉ là sự đồng cảm về chuyên môn, giữa họ còn có sự thấu hiểu sâu sắc về vai trò của nghệ thuật trong đời sống đương đại: nghệ thuật không đứng ngoài xã hội, mà cần hiện hữu, đối thoại và chạm đến con người.
Từ mối duyên ấy, triển lãm “Hiện Hữu” ra đời tại Huế, với chị Vero và chú Phan Hải Bằng trong vai trò đồng giám tuyển nghệ thuật. Huế – một thành phố trầm mặc, giàu lớp lang lịch sử – trở thành không gian lý tưởng để câu chuyện về giấy được kể lại, không ồn ào mà sâu lắng. “Hiện Hữu” không chỉ là nơi trưng bày tác phẩm, mà là một không gian sống, nơi giấy được hiện diện như chính nó: mong manh, bền bỉ, và thấm đẫm dấu vết con người.
Điều đặc biệt trong chuyến trở về này là cách chị Vero lựa chọn kết nối. Chị không đứng ở vị trí của một nghệ sĩ quốc tế “trở về”, mà chị như một người làm di sản tiếp nối bản sắc Việt, chọn hòa mình vào cộng đồng. Chị gặp gỡ các nghệ nhân, các nghệ sĩ làm việc với giấy, lắng nghe câu chuyện của họ, học từ họ, và cùng họ chia sẻ lại những tri thức ấy với công chúng. Ngay trong khuôn khổ triển lãm, chị Vero tổ chức các buổi workshop mở, nơi mọi người – không phân biệt nền tảng nghệ thuật – có thể chạm tay vào giấy, cảm nhận chất liệu, và tự kể câu chuyện của mình.
Những nghệ nhân, nghệ sỹ mà chị đã kết nối trong triển lãm Hiện Hữu tại Huế:
Chú Phan Hải Bằng, founder Trúc Chỉ, đồng giám tuyển nghệ thuật triển lãm Hiện Hữu
Chị Phan Ngọc Hiếu, founder May PaperFlower
Chú Kỳ Hữu Phước, nghệ nhân tranh khắc gỗ
Chị Trần Hồng Nhung, founder dự án Zó
Anh Triệu Phúc Thìn/chị Lý Sao Mai nghệ nhân làm giấy dó người Dao Tiền
Anh Trần Quang Thắng/anh Nguyễn Phước Nhật nghệ nhân nghệ thuật giấy Trúc Chỉ
Anh Lê Phúc Duy, founder dự án Mientation
Anh Nguyễn Đức Thịnh, founder Timothy Bindery và nghệ nhân đóng sách
Ở Hiện Hữu, nghệ thuật giấy không còn là thứ gì xa vời hay hàn lâm. Nó trở thành một ngôn ngữ chung, nơi người làm nghệ thuật và người thưởng lãm gặp nhau trong sự chân thành. Những buổi workshop ấy giống như những cuộc trò chuyện kéo dài, nơi mỗi tờ giấy mang theo một câu chuyện, mỗi bàn tay góp vào một ký ức chung.
Và chính trong những khoảnh khắc giản dị ấy, chị Vero thấy rõ hơn ý nghĩa của hành trình mình đang đi: đưa nghệ thuật đến gần hơn với đại chúng, không phải bằng cách đơn giản hóa, mà bằng sự mở lòng và chia sẻ.
Nhân duyên tình cờ đến Ralph
Khi những tâm hồn đồng điệu tìm thấy nhau
Cũng trong chuyến đi trở về ấy, như một cơ duyên tự nhiên, chị Veronica Y Phạm ghé ngang Ralph. Không phải một cuộc hẹn được sắp đặt từ trước, mà giống như cách những người đồng điệu thường tìm thấy nhau vào thời điểm thích hợp.
Tại Ralph, chị Vero chia sẻ câu chuyện về con đường nghệ thuật của mình: những năm tháng nghiên cứu, thử nghiệm, hoài nghi và kiên định; những lần đi xa để rồi quay về với câu hỏi “mình thực sự thuộc về đâu”. Và trong những cuộc trò chuyện chậm rãi ấy, hai bên nhận ra sự đồng điệu sâu sắc. Đó là sự đồng điệu của những người trẻ cùng mang trong mình một khát vọng: đưa nghệ thuật, bản sắc Việt ra khỏi những không gian khép kín, để nó hiện diện trong đời sống, chạm đến con người một cách tự nhiên và tử tế.
Ralph, với tinh thần kiến tạo không gian cho sáng tạo và kết nối, gặp chị Vero – một nghệ sĩ luôn trăn trở về việc làm sao để nghệ thuật không bị tách rời khỏi cộng đồng. Cuộc gặp ấy không cần nhiều lời khẳng định. Chỉ cần sự lắng nghe, sự tôn trọng và niềm tin rằng những hành trình chân thành rồi sẽ tìm được điểm giao nhau.
Ở Ralph, câu chuyện về giấy của chị Vero được đón nhận không phải như một “dự án”, mà như một dòng chảy cảm hứng. Đó là nơi người chia sẻ và người lắng nghe cùng nhau nâng niu những giá trị mong manh nhưng bền bỉ: sự sáng tạo, lòng kiên nhẫn, và tình yêu dành cho văn hóa bản địa. Những cuộc trò chuyện tại Ralph không khép lại bằng kế hoạch cụ thể, mà mở ra những khả năng – nơi nghệ thuật, không gian và con người có thể tiếp tục gặp gỡ trong tương lai.
Trân quý hành trình, biết ơn con người tạo nên bản sắc Việt
Hành trình của chị Veronica Y Phạm, nhìn từ bên ngoài, có thể được kể bằng những dấu mốc: học tập, nghiên cứu, triển lãm, giám tuyển. Nhưng ở tầng sâu hơn, đó là hành trình của một tâm hồn luôn tìm cách quay về – quay về với chất liệu, với cội nguồn, với những giá trị đã nuôi dưỡng bản sắc Việt qua bao thế hệ.
Trong thế giới đương đại đầy biến động, nơi mọi thứ diễn ra nhanh và dễ bị thay thế, những người làm nghệ thuật giấy như chị Vero – và như những nghệ nhân, nghệ sĩ chị gặp trên hành trình – chọn một con đường khác: chậm hơn, khó hơn, nhưng giàu ý nghĩa hơn. Họ kiên nhẫn với từng sợi xơ, bền bỉ với từng thử nghiệm, và tin rằng những giá trị chân thật rồi sẽ tìm được người đồng cảm.
Bài viết này, như một lời kể tâm tình, Ralph mong muốn bày tỏ sự trân quý đến: những con người đã dành cả đời để gìn giữ và làm mới di sản văn hóa bản sắc Việt; những cuộc gặp gỡ tưởng chừng tình cờ nhưng lại mang ý nghĩa sâu xa; và những hành trình trở về – nơi mỗi người, theo cách riêng của mình, tìm lại được cội nguồn và tiếp tục lan tỏa giá trị ấy ra thế giới.
Với chị Veronica Y Phạm, giấy vẫn tiếp tục kể câu chuyện của mình. Và trong từng câu chuyện ấy, có Việt Nam – hiện hữu, lặng lẽ, và đầy sức sống.
